Nằm ở thung lũng quanh năm quạnh quẽ bóng người và lãng đãng mây mù, xã Trà Vân (Nam Trà My) nép mình bên dãy Trường Sơn, lè tè những nóc nhà, cuộc sống người dân quá tách biệt. Trong vô vàn gian khổ ấy, có câu chuyện “gieo chữ” của các giáo viên trẻ tình nguyện dưới xuôi lên… Heo hút
Mưa nặng hạt trắng xóa trên các nóc nhà vùng cao. Đi rừng vào cuối thu thật khủng khiếp, không phải do đường lầy lội mà là lũ vắt rừng luôn tìm cách bu bám, hút no máu người. Anh bạn đồng nghiệp công tác ở Đài Truyền thanh phát lại truyền hình huyện Nam Trà My, bàn chân tươm máu do sơ ý va vào ngầm đá lúc lội suối. Từng đi lên nhiều rẻo cao, đặt chân đến “cổng trời” Ngọc Linh nhưng phóng viên trẻ này cũng lắc đầu chào thua: “Có lẽ đây là lần đầu tiên tôi theo đoàn kiểm tra của tỉnh lên công tác, xuất phát từ ranh giới huyện Nam Trà My”.

Trên bản đồ hành chính, xã Trà Vân là dấu chấm mờ, giáp với huyện Sơn Tây (Quảng Ngãi), được ngăn cách bởi dòng sông Bua. Dân tứ xứ vào khai thác vàng, gỗ lậu thường “chọn” hướng đi từ ranh giới phía tỉnh bạn, rồi tiến sâu vào sông Bua. Đồng bào dân tộc thiểu số các nóc ông Ný, ông Ruộng, ông Hùng, ông Thanh (thôn 3), hoặc các nóc ông Cường, ông Dũ, ông Liêm (thôn 1) hiếm khi cắt rừng về thị trấn Tắk Pỏ để mua hàng hóa, thực phẩm. Họ sống co cụm, sản xuất tự cung tự cấp là chính, chủ yếu dựa vào các thửa ruộng bồi ven sông, chăn nuôi và săn bắn…
Cách đây hơn 5 năm, khi con đường đất đỏ từ thị trấn Tắk Pỏ lên trung tâm xã Trà Vân chưa mở, các nóc trên địa bàn như vùng biệt lập sót lại trong rừng, hiếm thấy cán bộ tỉnh, huyện về. Đơn giản chỉ vì tính riêng từ nóc ông Ruộng (thôn 3, xã Trà Vân) đến Tắk Pỏ mất hơn một ngày đêm lội rừng, nếu thời tiết tốt. Ít có người bên ngoài giao lưu, không có điện sinh hoạt, mọi thông tin liên lạc hầu như “ngoài vùng phủ sóng”, cuộc sống của phần lớn đồng bào Xê Đăng dưới đỉnh núi Trà Vân cứ quẩn quanh trong thiếu thốn.

Tôi theo đoàn công tác của tỉnh, lặng lẽ đi dưới tán rừng âm u. Đi hết nóc này đến nóc khác, leo lên các đỉnh núi cao, chân nặng cứ như… đeo chì. Hơn 3 giờ đồng hồ liền cuốc bộ, khát nước, vã mồ hôi, chúng tôi mới chạm đến ngôi trường tiểu học đầu tiên và duy nhất trên cuộc hành trình xuyên rừng. Trường nằm trên thảm cỏ xanh mượt, bốn bề bao bọc bởi dãy rừng già. Cánh học trò nghèo ngơ ngác nhìn người lạ. Bên trong lớp học, chẳng thấy em nào mặc áo quần tươm tất, sạch sẽ. Ở nơi đại ngàn vời xa này, có lẽ chuyện đến được trường học với các em đã là quý lắm rồi.
Chông chênh gieo chữ Bốn thầy, cô giáo của trường Tiểu học Trà Vân (tại nóc ông Ruộng – thôn 3) nhiều năm nay không chỉ dạy con chữ cho học trò nghèo Xê Đăng. Họ còn giống như những người cha, người mẹ của bọn trẻ. Gặp lúc mưa lũ dâng cao, thầy cô phải giữ các em ở lại trường, lo từng miếng ăn, giấc ngủ. Cô giáo Kim Ánh, quê Trà Dương (Bắc Trà My), lên công tác 2 năm nay. Rời giảng đường, Ánh xung phong tình nguyện lên rừng. “Ngày đầu lên công tác, có lúc cô đơn quá, em thoáng nghĩ phải bỏ dạy giữa chừng thôi, anh ạ! Nhưng bây giờ, cứ thấy tụi nhỏ thật đáng thương mà không nỡ rời xa” – cô giáo Ánh thổ lộ.

Các thầy cô ở đây bảo, mỗi lần lên vùng cao dạy họ phải lo gùi theo hàng chục ký gạo, mì tôm để dự trữ. Trước đây, phụ huynh học sinh tự giác mang gạo, thực phẩm đến trường. Tuy nhiên, bây giờ “phong trào” ấy không còn. Ngoài giờ dạy, giáo viên phải lặn lội vào rừng kiếm rau xanh và xuống suối bắt cá cải thiện bữa ăn qua ngày. “Nhiều nhà nghèo thiếu gạo ăn, không sắm nổi cho con một bộ đồ mới thì lấy đâu để giúp đỡ giáo viên” – lời cô giáo Ánh. Để các thầy cô có thể đùm bọc nhau lúc khó khăn, Phòng Giáo dục huyện Nam Trà My linh hoạt bố trí điểm trường này 4 thầy, cô giáo (2 nam, 2 nữ). Ngoài thầy Nguyễn Trãi hơn 20 năm giảng dạy, còn lại đều rất trẻ. Đang phụ giúp cô Ánh chuẩn bị bữa ăn trưa, thầy Trương Văn Mỹ (quê Tam Lãnh, Phú Ninh) không biết thật hay đùa mà buột miệng: “Không chừng sang năm tụi em tổ chức đám cưới đấy!”.
Điểm trường Tiểu học Trà Vân có tổng cộng 64 học sinh (kể cả bậc mầm non). Trong đó, lớp 1 chỉ 8 học sinh, lớp 3 có 5 em nên phải dạy ghép. Trường cũng là nhà để giáo viên nghỉ ngơi, sinh hoạt. Mọi thứ thiếu thốn đủ bề. Các cô giáo trẻ tay yếu chân mềm dựa dẫm vào sự giúp đỡ của các thầy trong những việc nặng nhọc như gùi lương thực, thực phẩm, hay lên rừng kiếm rau xanh. Bù lại, các cô đảm đang lo việc bếp núc, giặt giũ áo quần. Họ nương tựa nhau để thực hiện sứ mệnh “gieo” chữ. Ông Nguyễn Trường Sinh – Trưởng phòng Giáo dục huyện Nam Trà My nói: “Chúng tôi đặc biệt ưu tiên bố trí những cặp vợ chồng, nam nữ yêu đương đứng chung điểm trường, một phần giúp các thầy cô an tâm công tác lâu dài. Ở xã Trà Vân, vì thiếu phòng học nên tập trung học sinh về cụm trường xã càng thêm khó khăn”. Những năm gần đây, Nhà nước đầu tư nhiều cho huyện nghèo Nam Trà My, một trong những huyện nghèo nhất nước. Cụ thể, học sinh đồng bào dân tộc thiểu số được tỉnh hỗ trợ 100 nghìn đồng/tháng, trung ương hỗ trợ 140 nghìn đồng/tháng; ngoài ra còn nhận 70 nghìn đồng/năm đối với khoản văn phòng phẩm và được hỗ trợ gạo, muối hằng tháng. Tuy nhiên, sự hỗ trợ này xem ra không thấm vào đâu so với vùng đặc biệt khó khăn như Trà Vân.